Inspiratie: college van Herman Wijffels

Dit weekend vond Lowlands weer plaats. Vorig jaar gaf Herman Wijffels – hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering – een college op dit Festival  in het kader van Lowlands University 2012, een project van Coolpolitics .

Het gedachtengoed van Herman Wijffels is voor mij een zeer belangrijke inspiratiebron. Deze lezing is nog steeds actueel, en zal zeker nog een aantal jaren – helaas – actueel blijven. Herman Wijffels vertelt een duurzaam-maatschappelijk verhaal. Hij nodigt ons toehoorders uit vanuit zijn denkraam na te denken wat ons te komende tijd in de maatschappij te doen staat. Deze lessen gaan ook op voor bedrijven en organisaties. En voor aanjagers van duurzame verandering – wavemakers – zijn deze lessen leerzaam, stimulerend en inspirerend!

Wat mij aanspreekt is dat Wijffels spreekt over transformatie. Een verandering die op mens-niveau moet worden aangegaan. Een compleet nieuwe manier van leven en werken die ervoor zorgt dat we als soort overleven! Een verhaal op macro-niveau dus. Een verhaal dat een stip op de horizon zet en tegelijkertijd een leidraad is voor handelen in het nu, inclusief advies voor jouw persoonlijke rol hierin.

Ik kan de video (45 minuten: dus maak even tijd!) van harte aanbevelen. Mocht je geen tijd hiervoor kunnen vinden geef ik onder de video een korte samenvatting.

Lowlands University 2012 – Herman Wijffels from Coolpolitics on Vimeo.

Samenvatting van het college

“We verkeren in een crisis. En dat is niet alleen een financiële crisis. Deze crisis omvat veel meer. Het luidt een einde van een tijdperk in – het industriële tijdperk. De principes van het industriële tijdperk hebben hun werk gedaan en hun beste tijd gehad.

Er is een transitie nodig en komende. Een transformatie waarin de samenleving opnieuw wordt vormgegeven en geschikt gemaakt voor de 21ste eeuw.  Zie het als een nieuw evolutionair moment.

Door bevolkingsgroei, welvaartsgroei is de rek uit ons systeem. We moeten ons op een andere manier gaan verhouden tot onze natuurlijke hulpbronnen.

Wat werkt niet meer en waarom niet?

  • Het financiële stelsel dient ons niet meer. Geld komt tegenwoordig de wereld in als schuld. Er is sprake van geldschepping door banken. En daarmee zijn houdbare grenzen overschreden. Maar deze verkeerde dynamiek zit in het stelsel zelf opgesloten. Dit leidt tot inflatie – bubbles – met alle desastreuze gevolgen van dien.
  • We gebruiken meer van onze aarde dan beschikbaar is. We halen de toekomst naar voren . Er is een disbalans tussen ecologie en economie. De huidige economie is  die van take -make – dump.  En – mede – door bevolkingsgroei en welvaartsgroei leidt dit tot vervuiling en uitputting. Onze natuurlijke hulpbronnen worden overbelast. Deze crisis is nog fundamenteler dan de financiële crisis. Dit lineaire model is niet meer te handhaven!
  • In het huidige industriele tijdperk heerst de top-down organisatiestructuur. Deze pyramidestructuur past niet bij de opgaven waar we voor staan.  De structuur zorgt ervoor dat zaken vastlopen. Andere vormen van organiseren, zowel bedrijven als politiek zijn nodig.

Samenvattend kun je zeggen:  er is een mismatch tussen de omstandigheden die er nu zijn, dat wat nodig is en hoe we ons georganiseerd hebben.

Oplossingsrichtingen:

  • De financiële instellingen moeten weer hun maatschappelijke plek innemen. Dienstbaar zijn aan de reële economie. Stoppen met geld met geld maken. En ook bijdragen aan de financiering van de duurzame transitie.
  • We moeten efficiënter omgaan met onze natuurlijke hulpbronnen. We moeten niet alleen stoppen met aantasten en uitputten van de natuur, maar zelfs de natuur aanvullen. Oogsten uit stromen die uit de natuur voortkomen in plaats van natuurlijke bronnen opmaken.
  • We moeten ons anders gaan organiseren. Naar netwerken en open organisatievormen. Ruimte maken voor emergentie: laten opkomen wat er al is.

Conclusies:

Alle ingrediënten voor een volgende fase van de benodigde maatschappelijke ontwikkeling zijn er al!

Wat nodig is is decentraal denken en handelen, verbinden via netwerken, toepassen van circulaire economie. Ook vraagt deze nieuwe ordening een nieuwe ethiek. We moeten ons continue afvragen: wat is het effect van wat ik doe op anderen en op de natuur?

Afsluitend advies:

Gebruik je innerlijk kompas! Welke rol pak je in deze ontwikkeling? Welke invulling geef je aan je persoonlijke leven? Doe wat je past en doe waar je blij van wordt! Dat is de beste manier om iets moois te maken van ‚jouw rondje aarde’!

Wat doe je als duurzaamheid een nep-kernwaarde blijkt te zijn?

core values message written on a chalkboard.Veel bedrijven hebben duurzaamheid als kernwaarde benoemd. Typ maar eens de zoektermen duurzaamheid en kernwaarde in bij Google. Dit levert veel hits op. Niets mis mee natuurlijk. Ik zou het liefst zien dat duurzaamheid bij ieder bedrijf onderdeel is van de set met waarden.

De kernwaarden worden meestal vanuit een (heisessie met) managementteam opgesteld. En vervolgens worden ze uitgevaardigd. Posters aan de muur. Mooie brochures thuis in de brievenbus. Sessies en workshops. Iedere medewerker kan het rijtje kernwaarden opdreunen. En duurzaamheid maakt deel uit van het rijtje, en staat gebroederlijk naast klantgericht, innovatief, respect, integer, noem maar op. Dus dat zit wel goed met duurzaamheid zou  je zeggen. 

Dat laatste is echter vaak niet het geval. Ik zie dit ook vaak terug in mijn praktijk. Zo ook onlangs tijdens een coachings-sessie met een klant. Mijn vraag aan de klant was:  „Hoe wordt er in het bedrijf tegen duurzaamheid aangekeken?”. „Goed, want duurzaamheid is één van de kernwaarden, en deze kernwaarden zijn heel goed bekend bij alle medewerkers”, was het antwoord. Deze zelfde klant had als probleem naar voren gebracht dat bij de uitvoering van projecten binnen het bedrijf de medewerkers niet automatisch de meest duurzame opties kiezen. De keuze valt meestal op het meest voordelige alternatief. Duurzame projecten blijven beperkt tot projecten die vanuit afdeling duurzame strategie – de afdeling van mijn klant – worden geïnitieerd.

Een kernwaarde zou idealiter zijn: een gezamenlijke overtuiging die binnen het bedrijf heerst en die leidend is voor het handelen van mensen binnen dat bedrijf. Als je dit toepast op het bedrijf van mijn klant en al die anderen zou ,zo laag mogelijke kosten’ een logische kernwaarde zijn. Deze kernwaarde vinden we echter niet vaak in de lijstjes terug. Terwijl kostenbesparend gedrag bij uitstek een collectieve overtuiging – een waarde – binnen een bedrijf is. En daar hoeft ook nog niet iets mis mee te zijn. Het probleem is dat het een impliciete, een verborgen waarde is. Als kernwaarden conflicterend met elkaar zijn wordt het lastig. En als de expliciete kernwaarde het binnen de organisatie verliest van de impliciete – de verborgen maar echte – kernwaarde wordt het pas echt ingewikkeld. 

Dus met duurzaamheid als kernwaarde uitroepen  ben je er nog niet. Duurzaamheid is pas een kernwaarde van een bedrijf als het de kernwaarde is van de medewerkers.

Wat kun je doen als duurzaamheid een nep-kernwaarde blijkt te zijn?

  • Ga discussie aan.  Wat wordt er eigenlijk verstaan onder het begrip kernwaarden?  En in hoeverre zijn de binnen het bedrijf gecommuniceerde kernwaarden ‚echte’ kernwaarden? Wordt er naar de kernwaarden gehandeld?
  • Kijk eens goed in de organisatie rond. Wat zijn de echte intrinsieke kernwaarden? Wat is de mores binnen het bedrijf? Welke trefwoorden omschrijven het gezamenlijk handelen? Staan deze waarden in het lijstje met kernwaarden?
  • Stop tijd en energie in de vraag: „Hoe wordt duurzaamheid structureel onderdeel van het denken en  handelen van de mensen binnen de organisatie? En dat is dus iets anders dan duurzaamheid als kernwaarde benoemen en dit iedereen uit het hoofd laten leren.

Dit alles betekent nog niet dat duurzaamheid het altijd zal winnen. Maar de dilemma’s worden op deze manier transparant en dat bevordert bewustwording en het maken van afgewogen keuzes.

Dus ga energie en aandacht geven aan medewerkers die duurzaamheid al als kernwaarde hebben. En  laat duurzaamheid als gezamenlijke kernwaarde groeien vanuit deze mensen. Een échte kernwaarde hoef je niet uit te vaardigen. Die is er en hoeft dan niet meer benoemd te worden. Net als zuinigheid.

„En waarom vindt u dat belangrijk?”

Onlangs stelde een jongen van een jaar of elf me deze vraag. Het was een doorvraag-vraag op een eerdere vraag: „Waarom vertelt u dit aan ons?”.

Ik hou van kinderen die vragen stellen. Kinderen stellen vragen die ons soms met de mond vol tanden laten staan. In dit geval stamelde ik ook even  ’uuuhh’. Niet omdat ik het antwoord niet wist, maar omdat ik dacht dat mijn antwoord te ingewikkeld zou zijn voor de kinderen. Of dat het antwoord niet relevant zou zijn voor hen. Grote mensen praat. En dat is natuurlijk onzin! Goede vragen verdienen goede volwassen antwoorden.

426605_178641125631822_13609213_nStraks mijn antwoord op de vraag van het jongetje. Eerst wat uitleg over waar hij en ik waren toen hij de vraag stelde. We waren in de Duurzaamheidsfabriek op het Leerpark in Dordrecht. De jongen was met zijn klas op bezoek bij TechniekDock: een techniek voorlichtingsprogramma over duurzaamheid en maritieme industrie. Ik ben projectleider van TechniekDock en help ook regelmatig bij de rondleidingen. De kinderen kregen daar van mij uitleg bij een demonstratie van het bedrijf Cablean: een bedrijf dat een geniaal concept (4D principe) heeft bedacht om oppervlakten (muren, daken, velden etc)  multifunctionele duurzame toepassingen te geven. Energieopwekken, luchtvervuiling tegengaan, wateropvangen, you name it en het kan.

Maar weer terug naar de Duurzaamheidsfabriek waar ik het groepje kids met deze jongen erbij het principe van de 4D-wand uitlegde. Dat was het moment waarop de jongen zijn eerste vraag stelde: „Waarom vertelt u dit aan ons?”. „Nou”, was mij antwoord, „ik vind het belangrijk dat jullie weten dat er met slimme duurzame techniek heel veel goede dingen gedaan kunnen worden”. En ik ging verder: „En als je dit leuk vindt dan hoop ik dat je later naar een school gaat waar je leert hoe jij ook aan dit soort slimme dingen kunt werken”. En toen stelde hij dus zijn vraag: „En waarom vindt u dat belangrijk?”.

Die vraag is een zeer essentiële vraag.  De jongen stelde ‚de why vraag’. Voor mij persoonlijk is de waarom van mijn werk  helder. Ik vind het belangrijk dat er over duurzaamheid en water geleerd wordt. Want ik wil dat zoveel mogelijk mensen, kinderen, bedrijven, wie dan ook over duurzaamheid horen en ermee aan de slag gaan. Daarom doe ik het werk dat ik doe. Niet alleen bij dit project, maar op heel veel verschillende plaatsen. Maar is dat relevant voor dat kind? Ja, besloot ik toen en vind ik nu nog steeds. Dat is relevant. Alleen al omdat hij er naar vraagt.

En daarom vertelde ik hem en zijn klasgenootjes het volgende. “Ik vind dat we op onze wereld heel veel problemen hebben. We moeten snel nieuwe dingen verzinnen om bijvoorbeeld onze huizen te verwarmen om transport problemen en andere grote milieuproblemen op te lossen. Dat gaat niet vanzelf: daar moeten jullie ook aan meehelpen. Nu al, maar zeker als jullie groot zijn, kunnen we alle slimme denkers en doeners gebruiken, zodat we nieuwe dingen kunnen uitvinden. Jij kunt zelf ook zoiets als een 4D-wand verzinnen. Jij kunt zelf ook iets als een 3D-printer (ook onderdeel van de TechniekDock route) uitvinden. En daarom ik vind het echt héél belangrijk dat jij en al je klasgenoten en alle andere kinderen hiervan weten. En…  ik vind het ook belangrijk om te vertellen dat het geweldig is om later in je werk aan iets bij te dragen dat  je heel erg belangrijk vindt. Ik hoop dat jij dat later ook zult vinden”.

Daar waren ze zeker een paar seconden van onder de indruk. Daarna kwam alweer de volgende vraag: „Verdient u daar ook geld mee?” ;)

Foto: Harmke Hulst